Đây là lần đầu tiên trong đời mình đọc được một tác phẩm, dù chẳng hiểu được bao nhiêu phần trăm nội dung câu chuyện, nhưng lại thẳng tay đánh giá con điểm cao nhất. Ấy là bởi vì câu chuyện được tác giả kể một cách quá hấp dẫn khiến mình cứ muốn đọc, đọc nữa, đến khi nào kết thúc mới thôi, hệt như bị bỏ bùa mê vậy.

Với mình, hành trình trải qua gần 800 trang sách của “Biên niên ký chim vặn dây cót” của tác giả Haruki Murakami giống như đang quan sát một tác phẩm hội họa vậy. Có thể mình chưa hiểu hết mọi thứ bức tranh đang truyền tải nhưng lạ là mình cứ muốn đứng ngắm nó mãi. Thì việc đọc cuốn này cũng tương tự như thế.

Đôi khi, chúng ta không nhất thiết phải hiểu tất cả mọi thứ mà tác giả gửi gắm, như người dịch Trần Tiễn Cao Đăng đã viết: “…không phải tất cả người đọc đều có nghĩa vụ phải ‘ngộ’ ra cái thông điệp này, một thông điệp mà với nhiều người, có lẽ cũng ‘chẳng có gì là mới’.”

Anh còn viết thêm rằng: “Đọc Murakami trước hết là để tận hưởng niềm khoái lạc lớn lao mà văn chương có thể mang lại cho chúng ta, niềm khoái lạc nguyên thủy của đứa trẻ há mồm nghe người lớn kể những câu chuyện khác thường và không bao giờ cũ.” Và trong thâm tâm mình, sau khi đọc cuốn tiểu thuyết này, mình đồng ý với anh.

Mình không nhất thiết phải đóng vai một nhà phê bình văn học và cố gắng kết nối một câu chuyện với một vấn nạn xã hội, hoặc phải “vạch lá tìm sâu” để tìm những thông điệp ẩn. Mình nghĩ rằng, bản thân hãy trở nên như một đứa trẻ và đón nhận câu chuyện như là một câu chuyện, chứ không phải là bài thuyết giảng. Mình chỉ cần đọc, cảm nhận và đắm chìm vào nó, sau đó tận hưởng niềm vui giản dị mà văn chương mang lại. Như vậy là được rồi.

Tìm hiểu thêm về sách qua bài review “Biên niên ký chim vặn dây cót” của mình nhé!

“Tác phẩm đa phong cách của Murakami, cũng là cuốn tiểu thuyết được kỳ vọng nhất, cuối cùng đã chinh phục được những ai còn hồ nghi tài năng của ông như một trong những tiểu thuyết gia dũng cảm và sáng tạo nhất mà nước Nhật từng sản sinh ra trong thời đại này.”

Tóm tắt nội dung

“Biên niên ký chim vặn dây cót” kể về cuộc đời của một anh chàng tên Okada Toru, đang sinh sống tại ngoại ô thành phố Tokyo. Anh vừa nghỉ việc, đang sống cùng vợ mình là Kumiko, với một con mèo tên là Wataya Noboru. Một hôm nọ, con mèo đi lạc và anh phải đi tìm. Và đang khi đi tìm con mèo đó, cuộc đời anh vô tình bị cuốn vào vô số điều kỳ lạ.

Đáng kể đến đó là việc Kumiko bỗng dưng biến mất không chút dấu vết. Một buổi sáng đẹp trời, cô tạm biệt chồng mình để đi làm như mọi ngày, nhưng sau đó, cô không bao giờ trở về nữa. Bên cạnh đó, Toru còn gặp gỡ vô số những con người kỳ quặc đến mức khó hiểu: nào là người phụ nữ quái lạ trên điện thoại, cô bé 16 tuổi với tâm lý không bình thường và bị ám ảnh với cái chết, cặp chị em Kano với năng lực tâm linh dị thường, một cựu chiến binh sống sót qua Thế Chiến 2 nhưng mãi mãi bị khủng hoảng bởi những gì đã chứng kiến, hai mẹ con nhà thiết kế thời trang với năng lực “chỉnh lý” lạ lùng, một chính trị gia suy đồi nhưng lại được đại chúng yêu thích,…

Không chỉ là những con người kỳ lạ, Toru còn đối diện với những nơi cũng kỳ lạ không kém. Đó là căn nhà hoang bị dính “dớp” vì nó đem lại vô số xui xẻo cho gia chủ, một cái giếng cạn, một căn phòng tối với phấn hoa dày đặt cùng sự hiện diện của những thế lực trong bóng tối.

Và còn thật nhiều những điều kỳ lạ đã kéo đến với Toru, kể từ ngày Kumiko rời đi. À không, từ khi con mèo rời đi mới đúng. Chính sự kiện đó, như một giọt nước tràn ly, đã khiến trào dâng những sự kiện lạ lùng. Những sự kiện đó, trông tưởng chừng diễn ra cách ngẫu nhiên, nhưng có vẻ như nó đã được sắp đặt một cách tài tình bởi định mệnh.

Định mệnh dường như đang muốn nói với Toru điều gì đó mà ngay bản thân anh cũng không dám chắc, và cả người đọc chúng ta cũng vậy, không dám tự tin nói điều đó là gì. Phải chăng khi ta giải mã hết toàn bộ mọi câu chuyện trong cuốn sách này, ta mới hiểu được? Hoặc chỉ đơn giản là cảm nhận câu chuyện một cách say mê và chân thật, ta cũng sẽ phát hiện ra được điều gì đó hay ho?

“Quan trọng là không cưỡng lại dòng chảy. Khi nào phải đi lên thì đi lên, khi nào phải đi xuống thì đi xuống. Hễ đã đi lên thì phải chọn ngọn tháp cao nhất mà trèo lên đỉnh. Hễ đã đi xuống thì hãy tìm cái giếng sâu nhất mà chui xuống đáy. Khi nào không có dòng chảy thì đứng yên. Nếu cưỡng lại dòng chảy, vạn vật sẽ khô kiệt. Nếu vạn vật khô kiệt, thế gian này sẽ tối đen.”

Thông điệp và cảm nhận

Xuyên suốt câu chuyện này là những biểu tượng ẩn dụ. Từng thứ được đề cập, nhắc tới, đều truyền tải đến ta cách gián tiếp một thông điệp nào đó. Mình thật lòng không tài nào có thể tìm và hiểu được hết tất cả bởi đây là một tác phẩm siêu đồ sộ, nhưng trong một nỗ lực nhất định, mình sẽ cố gắng viết xuống những gì mình hiểu.

Tiện đây, mình cũng phải gửi một lời khen đến tác giả Murakami vì với một rừng biểu tượng và hình ảnh ẩn dụ như thế, ông vẫn có thể kể câu chuyện một cách hấp dẫn và tuyệt cú mèo, không chút gượng gạo, không chút khô khan. Văn của ông chảy vào trong mình như một dòng suối, không hề gặp một chút khó khăn, bất chấp việc mình có hiểu hay không.

Bây giờ là một vài điều mình đã (gắng sức) để tìm hiểu và suy gẫm:

1. Hình ảnh chim vặn dây cót

Có lẽ hơi xấu hổ khi nói rằng mình đã phải lên Google tìm hiểu chim vặn dây cót là gì sau khi đọc cuốn sách này. Bản thân mình đã tưởng rằng đây là một loài chim có thật, và tiếng hót của nó như tiếng người ta vặn dây cót (như cách tác giả miêu tả trong sách). Có vẻ như mình quá ngây thơ rồi nhỉ?

Nhưng không hẳn mình không gặt hái được gì. Nhờ tra cứu như thế, mình mới biết được “chim vặn dây cót” là hình ảnh ẩn dụ cho một cuộc đời rập khuôn như một món đồ chơi dây cót. Khi được lên dây, nó cứ lặp đi lặp lại một hành động liên tục. Rồi khi hết dây thì ngừng lại, im lặng chờ đợi người khác lên dây thì tiếp tục hoạt động.

Cuộc sống của Okada Toru ở đoạn đầu sách cũng gần giống như vậy. Ngày này qua tháng nọ, anh chỉ lặp lại những hành động nhất định, nấu cơm, đọc sách, dọn dẹp nhà cửa, chờ vợ đi làm về, ăn với vợ, rồi đi ngủ, sang hôm sau thì lại y như thế. Mọi thứ trông có vẻ bình yên, nhưng chỉ là ở trên bề mặt. Sự thật là Toru không có gì trong tay, cũng như chẳng có ước mơ, thậm chí anh cũng chẳng biết mình đang muốn điều gì.

“Ngay từ lần đầu tiên gặp cậu, tôi đã biết không thể hy vọng bất cứ cái gì ở cậu hết. Tôi không thấy ở cậu có chút hứa hẹn gì sất. Ở cậu không có cái gì cho thấy cậu sẽ làm được việc gì ra hồn, làm người cho ra người còn không được nữa là. […] Cậu đã cưới em tôi được 6 năm, trong suốt thời gian đó cậu làm được cái gì? Không gì hết, đúng không?”

Chỉ từ khi con mèo biến mất, sau đó là Kumiko, Toru mới như được giải thoát ra khỏi một hệ thống dây cót vô hình điều khiển cuộc đời anh. Kể từ đó, anh mới chính thức được tự do, và những gì sau đó diễn ra (dù kỳ lạ) nhưng đều là những quyết định của anh, chứ không bị tác động bởi xã hội hay bất kỳ người nào.

2. Hình ảnh cái giếng và hành động chui xuống giếng

Hình ảnh cái giếng được xuất hiện ở 2 chỗ: đầu tiên là cái giếng ở Ngoại Mông, nơi trung úy Mamiya bị ném xuống, thứ hai là cái giếng cạn ở căn nhà hoang, nơi mà Toru chui xuống mấy ngày liền để suy nghĩ.

Hình ảnh này gợi lên cho mình một suy nghĩ: “Khi loại bỏ gần như mọi giác quan, như khi Okada chui xuống giếng và chìm vào bóng tối toàn bích, ta sẽ suy nghĩ gì? Hoặc nói đúng hơn, ta sẽ cảm thấy gì?” Vì không có giác quan, theo lý thuyết, ta sẽ không thể cảm. Nhưng ta vẫn cảm được điều gì đó ngay trong tâm một bóng tối dày đặc đến vậy.

“Trong bóng tối sâu thẳm, từng cử động, từng nhịp đập đều được khuếch đại đến mức phi tự nhiên. Đây là thân thể tôi, xác thịt thôi. Nhưng bóng tối, nó quá sống sít, quá đỗi vật chất. Chẳng bao lâu ý thức của tôi bắt đầu chuột ra khỏi nhục thể của tôi.”

Ở đây, tác giả như đang ngầm nhắc đến một mối liên hệ giữa con người với một điều gì đó cao vời, vượt trội hơn khả năng nắm bắt của con người. Nó là một thứ không thể diễn tả, không thể thảo luận, không thể giải thích. Chỉ khi mà con người từ bỏ mọi thứ liên quan đến thể xác và bước vào một nơi tận cùng, như ngọn tháp cao nhất hay như cái giếng sâu nhất, ta mới có thể cảm được cái điều cao siêu khó giải thích đó.

Ở đây, khi nhìn với con mắt tôn giáo, như mình là người Công Giáo, đó là mối quan hệ giữa con người với Thiên Chúa (dù trong sách không đề cập đến bất kỳ tôn giáo nào). Con người sống ở xã hội này, hoặc trông như căn nhà hoang, bên ngoài to lớn nhưng bên trong thì rỗng tuếch, hoặc trông như một con chim bằng đá, dù đang tung cánh nhưng không cách nào có thể bay đi được.

Chỉ khi con người từ bỏ đi những đam mê, dục vọng, tự tách rời chính minh với thế gian, họ mới cảm nhận được một sự hiện diện thiêng liêng khác, Thiên Chúa, luôn luôn ở đó từ trước muôn đời. Và chỉ khi tìm gặp được Người, con người mới được giải thoát khỏi sự “lên dây cót”, và tìm được chân lý, và thực sự được cứu rỗi.

3. Hình ảnh Wataya Noboru – đại diện của cái ác

Trong toàn bộ tác phẩm này có một nhân vật phản diện duy nhất, đó là Wataya Noboru. Tuy nhiên, hình ảnh hắn ta được tác giả khắc họa trông không có gì là độc ác. Hắn ta là con trai trong một gia đình quyền lực và nhiều danh vọng. Hắn ta cực kỳ tài giỏi, từ khả năng tư duy, kiến thức chuyên môn cho đến tài hùng biện. Khả năng thuyết phục của hắn phải gọi là thượng thừa, và khả năng xây dựng hình ảnh cá nhân của hắn phải xếp vào hàng sư phụ.

Nhưng đó chỉ là bề nổi mà thôi. Hắn cần người khác tin tưởng, yêu mến, say mê hắn thì hắn mới có thể bành trước được sức mạnh xấu xa của mình, thứ sức mạnh đã làm ô uế Kano Creta, Kumiko và chị gái, và chỉ một mình Toru nhìn thấu ra được.

“Wataya Noboru đã tăng cường cái năng lực tàn bạo đó của hắn một cách nhảy vọt. Thông qua truyền hình và các phương tiện khác, hắn trở nên có khả năng hướng cái năng lực đã được khuếch đại này ra ngoài xã hội. Giờ hắn đang cố gắng lôi ra ngoài một cái gì đó mà đa số thiên hạ vẫn giữ kín trong bóng tối vô thức của họ. Hắn muốn lợi dụng cái đó cho ý đồ chính trị của mình. Đó là một cái gì hết sức nguy hiểm.”

Mặc dù đến cuối sách, tác giả không đưa ra một lời giải thích xác đáng cho sự nguy hiểm của Wataya Noboru, nhưng ta vẫn cảm nhận ở hắn có một thứ gì đó bất an và đen tối. Hình ảnh Wataya Noboru là đại diện của cái ác đơn thuần nhưng phần thâm sâu hơn. Hắn là những thứ bề ngoài trông rất hào nhoáng và đẹp đẽ, nhưng bên trong lại là một con quỷ gian tà.

Thật khó để diễn tả hết những điều xấu xa của Wataya Noboru được gửi gắm trong tác phẩm, nhưng ta cần hiểu một điều: Tội lỗi không chỉ dừng lại ở việc giết người hoặc hành hạ một ai đó, mà tội lỗi còn ẩn mình trong những thứ rất đẹp. Đó là danh vọng, là quyền lực, là tài năng, là tiền bạc, là dục vọng, là bất kỳ loại vinh hoa phú quý mà ai cũng thèm khát.

Nó khơi dậy những điều đen tối trong lòng con người, và đẩy con người vào những con đường tội lỗi, trụy lạc đến mất không thể tưởng tượng, khiến con người đánh mất chính mình. Vì thế, nếu con người không tự kiểm soát bản thân và tách mình ra khỏi nó, ta sẽ bị nó gây ô uế đến mức không thể hồi phục.

4. Hình ảnh cây gậy bóng chày và cảnh đánh nhau với “cái bóng” ở khách sạn giấc mơ

Đây là đoạn cao trào của cuốn sách này, khi Toru quyết tử chiến với thế lực nào đó (ta có thể ngầm hiểu là Wataya Noboru, nhưng cũng có thể là không phải) trong khách sạn mơ. Vũ khí của anh là một cây gậy bóng chày.

Cuộc tử chiến này như đại diện cho việc mà mỗi người trong chúng ta đánh nhau với chính cái bóng tối trong con người mình, là cái phần “con” vây hãm, không để phần “người” – phần tốt lành – được biểu hiện. Và cây gậy bóng chày chính là những hành động chúng ta thực hiện nhằm kiểm soát sự dữ đang hiện diện trong tâm hồn mình.

Nếu nhìn theo con mắt cuộc sống bình thường, thì “cái bóng” chính là điều ta làm hại người khác, “cây gậy bóng chày” chính là những hành động mà ta làm để đem lại điều tốt đẹp cho người khác, như là việc từ thiện, việc thiền để tĩnh tâm, việc ta cố gắng loại trừ thói hư tật xấu của bản thân, việc ta yêu thương và tha thứ,…

Nếu nhìn theo con mắt tôn giáo (một lần nữa, là đạo Công Giáo), thì “cái bóng” là tội lỗi, ma quỷ, còn “cây gậy bóng chày” chính là những hành động dẫn mình đến gần với Thiên Chúa, như tham dự Thánh Lễ, Rước Lễ, đọc kinh Mân Côi, cầu nguyện… Đó là những công cụ hữu hiệu để giữ ta ở gần với Thiên Chúa, để ta tránh xa khỏi “cái bóng” gian tà.

Và việc mà Toru đã chiến thắng “cái bóng” bằng “cây gậy bóng chày” như ngầm khẳng định: Cái ác sẽ luôn chịu thua cuộc, còn cái thiện rồi sẽ chiến thắng. Cái ác sẽ phải trả giá, như cách Wataya Noboru bị đột quỵ và bị Kumiko giết chết, còn Toru thì được giải thoát và sống tự do. 

Đây là hình ảnh, dù có phần đen tối, nhưng lại lấp lánh một tia hy vọng cho mỗi người chúng ta.

Các đánh giá khác

Bên cạnh những gì mình hiểu được, còn rất nhiều những điều mình không hiểu, ví dụ như hình ảnh người đàn ông cầm hộp đàn, cảnh cậu bé nhìn thấy người đàn ông chôn trái tim xuống đất, vết bầm trên mặt Toru, tài “chỉnh lý” của hai mẹ con Quế và Nhục Đậu Khấu, người Rỗng, người đàn bà bí ẩn trong khách sạn mơ,… và cả những câu chuyện trong quá khứ nữa.

Dù không hiểu, mình cảm nhận tất cả những điều đó đều góp phần dựng xây một thế giới sống động, nơi mà tác giả có thể vùng vẫy để sáng tạo, đồng thời  truyền tải những thông điệp sâu sắc của bản thân đến người độc theo cách độc đáo nhất có thể.

Như mình nói đấy, thật khó để hiểu hết mọi thứ trong cuốn sách này. Mỗi người có lẽ cũng chỉ bóc tách được phần nào đó của câu chuyện, và diễn giải theo một cách rất riêng của mình. Tuy nhiên, đó lại điều khiến cuốn sách này thu hút đến thế, vì nó gửi gắm bài học mang tính cá nhân nhiều hơn là bài học mang tính phổ quát.

Kết luận

Nói chung, mình đã cố gắng viết xuống nhiều nhất có thể những gì mình hiểu từ tác phẩm này. Nếu viết nữa thì bài viết này sẽ quá dài quá đáng, nên thôi mình để dành lại cho mỗi người các bạn tự khám phá.

Cuốn sách, với mình, là một cuộc chiến giữa cái thiện – ác, nhắc nhớ mỗi người về hành trình đi sâu bên trong nội tâm (như chui xuống giếng) để phân định điều gì là đúng, sai, phải, trái, trong cuộc đời này. Và tự bản thân phải nỗ lực để hương bản thân đến điều thiện, điều lành, và tránh xa khỏi điều xấu để khỏi trở nên bị ô uế.

Một cuốn sách khó hiểu nhưng rất đáng đọc.

Núi.